HISTORIA KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO

wg.

Ks. prof. dr hab. Mariana Banaszaka (1926-1997)

fragmenty

EPOKA STAROŻYTNOŚCI 30 - 692


Kościół powołany przez Jezusa Chrystusa do istnienia i działania, został ukształtowany przepowiadaniem Ewangelii przez Apostołów. Po Zesłaniu Ducha Świętego (ok. 30) wyszedł ze swej kolebki w Jerozolimie i objął przede wszystkim ówczesne cesarstwo rzymskie z jego kulturą helleńską. Przez naukę i czyny Pawła Apostoła utrwalony w świadomości swego uniwersalistycznego posłannictwa, przełamał partykularyzm mozaizmu i kultury żydowskiej oraz przyswoił sobie sposoby przemawiania zarówno do ludzi prostych, jak i wykształconych w kulturze helleńskiej. Głosząc wiarę w jednego Boga, w Mesjasza Jezusa Chrystusa, Syna Bożego, i w Ducha świętego, wypracował teologiczne podstawy nauki o Trójcy Świętej oraz o bóstwie i człowieczeństwie Chrystusa, odrzucił błędy trynitarne i chrystologiczne, choć nie obeszło się bez wewnętrznych niepokojów i rozłamów. Od początku istnienia napotkał Kościół na zawiść Sanhedrynu i Synagogi, na uprzedzenia Syryjczyków, Greków i Rzymian, doznając prześladowań, najpierw od ludności pogańskiej, następnie od władzy cesarskiej. Stałością wiary swych wyznawców i krwią męczenników przezwyciężył te trudności, zyskał od Konstantyna Wielkiego wolność religijną i prawne uznanie, lecz wszedł w dużą zależność od chrześcijańskich cesarzy. Na częstych synodach i czterech wielkich soborach w IV i V wieku rozwiązywał Kościół swoje wewnętrzne problemy, teologiczne i prawne, ogłaszał dogmaty i kanony. Po edykcie mediolańskim wzrósł liczebnie, narażony na spłycenie życia religijnego, lecz swym gorliwym wyznawcom, wsłuchanym w rady ewangeliczne, zapewnił osiągnięcie doskonałości wewnętrznej przez ruch ascetyzmu i monastycyzmu. Dla ludów, zwanych barbarzyńskimi, stał się nauczycielem w wierze i nauce, wychowawcą w kulturze. Nie zaprzepaścił wartości kultury antycznej. Bronił jej i siebie przed inwazją islamu. Przekazał ją średniowieczu w nowym kształcie. Inny układ stosunków politycznych na Wschodzie i Zachodzie, odrębny kierunek rozwoju kultury w obu częściach cesarstwa, centralizacja kościelnej władzy w Konstantynopolu i Rzymie, zapoczątkowały rozłam Kościoła na Wschodni i Zachodni. Początek rozłamu widać wyraźnie w uchwałach synodu trullańskiego drugiego (692). Ważniejsze wydarzenia w wewnętrznym życiu Kościoła stały się podstawą do umownego podziału epoki starożytności na sześć okresów:
* Pierwszy, Apostolskiej gorliwości, 30 – 140
* Drugi, Wewnętrznego umocnienia, 140 – 260
* Trzeci, Zwycięskich zmagań, 260 – 324
* Czwarty, Chrześcijańskiego władania, 324 – 451
* Piąty, Wczesnego bizantynizmu, 451 – 590
* Szósty, Średniowiecznego przełomu, 590 – 692


I OKRES 30 - 140

APOSTOLSKA GORLIWOŚĆ

1. W Jerozolimie
Jezus Chrystus. Chrystus w źródłach historycznych. Zstąpienie Ducha Świętego. Żydowska religia i kultura. Kościół jerozolimski.
2. W Antiochii
Politeizm i kultura helleńska. Kościół antiocheński. Szaweł z Tarsu - Paweł Apostoł. Widzenie Piotra - sobór apostolski. Spór antiocheński. Druga i trzecia podróż Pawłowa. Pawłowe struktury i teologia. Misje Dwunastu.
3. W Rzymie - stolicy cesarstwa
Piotr w Rzymie. Grób Piotra. Paweł w Rzymie i Hiszpanii. Zarządzenie Klaudiusza. Okrucieństwo Nerona. Prześladowanie Domicjana. Nienawiść pogan. Reskrypty Trajana i Hadriana.
4. W Kościele Ojców Apostolskich
Nauczanie Ojców. Wzrost piśmiennictwa - apokryfy. Pierwociny błędów. Zapowiedź gnozy i gnostycyzmu. Religijność i pobożność. Zorganizowane życie kościelne. Świadomość odpowiedzialności - prymat rzymski.
II OKRES 140 - 260
WEWNĘTRZNE UMOCNIENIE

5. Misyjna i katechetyczna działalność
Aleksandria - Egipt. Syria i Azja Mniejsza. Afryka północno-zachodnia. Europa zachodnia.
6. Wrogie pisma i edykty
Mowy i satyry. Traktat Celsusa. Wrogość Antoninów. Edykt Septymiusza Sewera. Niebezpieczeństwo synkretyzmu religijnego. Edykty prześladowcze. Prześladowca Walerian.
7. Obrona Kościoła - apologie
Apologeci greccy. Apologeci łacińscy. Znaczenie apologii.
8. Wrogie doktryny
Montanizm. Rozpowszechniony gnostycyzm. Marcjonizm. Manicheizm. Monarchianizm.
9. Umocnienie nauki kościelnej - teologia
Ireneusz i teologowie zachodni. Szkoły katechetyczne. Teologowie aleksandryjscy.
10. Umocnienie instytucjonalne
Więź Kościołów lokalnych. Prymacjalne stanowisko Rzymu. Biskupi, kler i majątek kościelny.
11. Ubogacenie liturgiczne
Chrzest - katechumenat. Ważność chrztu heretyków. Liturgia wielkanocna. Spór o Wielkanoc. Liturgia eucharystyczna. Obowiązek tajemnicy. Początki sztuki sakralnej.
12. Asceza, świętość i pokuta
Asceci i małżonkowie. Zachowujący posty. Święci i pokutnicy. Tertulianizm, schizmy.
13. Modlitwa, pobożność, Caritas christiana
Modlitwa liturgiczna i prywatna. Pobożność eklezjologiczna, chrzcielna, męczeńska. Caritas christianaPomoc wdów i diakonisek.
14. Niewolnictwo, państwo, kultura
Niewolnicy. Bogaci. Pogańskie państwo. Udział w kulturze.

III OKRES 260 - 325

ZWYCIĘSKIE ZMAGANIA

15. Pierwszy pokój i misyjny rozwój
Edykt Galiena. Misyjny rozwój. Na Wschodzie. Na Zachodzie.
16. Spotęgowana wrogość - Dioklecjan
Wrogość intelektualna. Neoplatonik Porfiriusz. Hierokles i inni. Obrona chrześcijańska. Edyktyprześladowcze Dioklecjana. Tolerancyjny edykt Galeriusza.
17. Konstantyn Wielki i edykt mediolański
Życie i działalność do 312 r. Widzenie Konstantyna. Przed edyktem mediolańskim. Edykt mediolański. Pierwsze przywileje. Rozprawa z Licyniuszem. Przyczyny zwycięstwa chrześcijaństwa. Następstwo tzw. przełomu konstantyńskiego.
18. Owoce prześladowania
Donatyzm - ruch religijny i społeczny. Katakumby. Kult męczenników.

IV OKRES 324 - 451

CHRZEŚCIJAŃSKIE WŁADANIE
19. Chrześcijańscy władcy
Religijność Konstantyna. Cezaropapizm Konstancjusza. Pogaństwo Juliana. Arianizm Walensa. Katolicyzm Teodozjusza Wielkiego. Triumfalizm Teodozjusza II.
20. Liczni misjonarze
Metody i rezultaty. Opór pogan. Chrystianizacja Żydów. Misje w cesarstwie. Misje wśród Germanów
21. Teologowie złotego wieku
Ojcowie i Doktorzy Kościoła. Środowiska teologiczne. Dyscypliny teologiczne. Dzieje Kościoła, augustianizm i Państwo Boże.
22. Teologowie o Synu Bożym (Logosie)
Ariusz - dyskusje aleksandryjskie. Sobór nicejski. Euzebianie. Arianie.
23. Teologowie o Duchu Świętym
Duchoburstwo. Teologia neoniceańczyków. Sobór w Konstantynopolu.
24. Mnisi w Kościele - monastycyzm wschodni
Początki życia mniszego. Anachoretyzm Antoniego i Pawła. Cenobityzm Pachomiusza. Ławry i klasztory palestyńskie. Mnisi syryjscy - stylicy. Asketikon Bazylego Wielkiego. Kanony i nieudany mistycyzm.
25. Mnisi w Kościele - monastycyzm zachodni
Afrykańskie klasztory - reguła Augustyna. Fuzebiusz z Vercelli - Marcin z Tours. Wyspa Lerins i Marsylia. Hiszpania - pryscylianizm.
26. Mnisi i sobory chrystologiczne
Antymonastyczne prądy. Orygenesowskie spory. Chrystologia i nestorianizm. Sobór efeski. Pojednanie z Antiochią. Jedność Chrystusa i monofizytyzm. List dogmatyczny i synod zbójecki. Chalcedon - sobór i rozłam.
27. Człowiek i łaska Boża
Pelagianizm. Papież Zozym i Julian z Eklanum. Augustyn i semipelagianizm.
28. Duchowni i hierarchiczne struktury
Przywileje i wymagania. Wybór i święcenia. Kościoły lokalne i biskupi. Metropolie i patriarchaty.Prymat i papieże. Innocenty I i Leon Wielki.
29. Laicy i życie chrześcijańskie
Przepowiadanie Słowa. Nowe formy pobożności. Udział w liturgii. Życie w małżeństwie i rodzinie. Ż
ycie w społeczeństwie. Życie kulturalne. Sztuka sakralna.

V OKRES 451 - 590
WCZESNY BIZANTYNIZM

30. Sacerdotium i imperium
Henotikon i schizma akacjańska. Kościelna działalność Justyniana. Spory teologiczne. Trzy rozdziały i papież. Orygenesowskie spory. Piąty sobór.
31. Kościoły narodowe
Kościół koptyjski. Kościół jakobicki. Kościół armeński. Kościół perski.
32. Misje - nawracanie Celtów i Germanów
Misje Kościoła wschodniego. Nawrócenie Irlandii i Szkocji. Chrzest Franków. Kościół Wizygotów. Kościół w królestwie Ostrogotów. Katolicyzm Longobardów.
33. Klasztory i zakon Benedykta
Klasztory na Wschodzie. Benedykt z Nursji. Klasztory w Italii, Galii i Hiszpanii.
34. Pisma i uczeni - synod w Orange
Uczeni i dysputy. Filaryśredniowiecza. Rozprawa z semipelagianizmem.
35. Papieże i wikariaty apostolskie
Od Leona I do Pelagiusza II. Apostolski wikariat w Tessalonikach. Arles i Sewilla.
36. Duchowieństwo i parafie
Archiprezbiterzy. Synody o duchowieństwie. Organizacja parafii.

VI OKRES 590 - 692

ŚREDNIOWIECZNY PRZEŁOM

37. Zdobycze i straty
Anglosasi nawróceni. Longobardowie katoliccy. Alemanowie i Bawarowie chrześcijańscy. Słowianie pogańscy. Arabowie mahometańscy.
38. Monoteleci - szósty sobór
Sergiusz - Sofroniusz. Honoriusz I - Herakliusz. Maksym Wyznawca - Marcin I. Sobór w Konstantynopolu.
39. Papieże - synod trullański II
Grzegorz Wielki. Papieże i cesarze. Synod trullański II.
40. Teologowie i pisarze
Teologowie wschodni. Izydor z Sewilli. Pisarze anglosascy.
41. Liturgia i duszpasterstwo
Liturgia rzymska. Duszpasterskie nauczanie. Sprawowanie sakramentów. Rozwój czci świętych. Relikwie, obrazy, żywoty. Pomoc prawa.

Pierwszy okres - 30 - 140

APOSTOLSKA GORLIWOŚĆ

Życie i działalność Jezusa Chrystusa, omawiane szczegółowo w biblistyce, interesują historię Kościoła o tyle, o ile jest On jego Założycielem.
Z Chrystusowego ustanowienia stało się Kolegium Dwunastu Apostołów bezpośrednio odpowiedzialnym za rozwój Kościoła. Nazwa Apostołowie, utworzona przez pierwszych chrześcijan i częsta w Dziejach Apostolskich i Listach., obejmuje nie tylko Dwunastu, lecz i tych, którzy byli naocznymi świadkami życia, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa oraz zostali powołani do przepowiadania Ewangelii. Paweł z Tarsu oparł własne prawo do tytułu Apostoła na widzeniu Chrystusa pod Damaszkiem oraz na niezachwianym dawaniu świadectwa o Nim i na swoim posłannictwie, ustanowionym od dawna przez Boga.
Bezpośrednio uczniowie Apostołów cieszyli się szczególnym autorytetem nie tylko u współczesnych sobie, ale i u następnych pokoleń chrześcijan. Tych z nich, którzy stali się pisarzami na przełomie I i II wieku, nazwano w XVII wieku Ojcami Apostolskimi, gdyż ich pisma, choć nie uznawane za natchnione, cieszyły się w starożytności chrześcijańskiej podobną wartością, jak księgi kanoniczne. Ostatnim pismem Ojców Apostolskich jest Pasterz Hermasa, dzieło powstałe około 140 roku. Kończy więc okres apostolskiej gorliwości, który w późniejszych wiekach był uważany za idealny okres dziejów Kościoła. Niejeden też reformator w średniowieczu i czasach nowożytnych domagał się powrotu chrześcijan do Kościoła czasów apostolskich.

Rozdział 1

W JEROZOLIMIE

Biblijne Jeruzalem stało się miejscem ukrzyżowania Chrystusa i zesłania Ducha Świętego, ale już wcześniej, od kilku wieków, było centrum religii mojżeszowej, stolicą Ludu Bożego Starego Testamentu i ośrodkiem kultury żydowskiej. W Jerozolimie działał pierwszy Kościół lokalny i odbył się tzw. apostolski sobór. W tym mieście doznał on pierwszych prześladowań i został opromieniony męczeństwem diakona Szczepana i Jakuba Starszego Apostoła.
Jezus Chrystus
Zakładanie Kościoła dokonywało się stopniowo. Chrystus tworzył jego istotne elementy przez cały czas swej działalności od chrztu w Jordanie do śmierci na krzyżu.
Terenem działalności Chrystusa była Galilea i Judea w Palestynie, gdzie głosił Bożą naukę przybywającym do niego rzeszom ludzi. Stamtąd powołał Dwunastu i innych uczniów. Świadomy swej godności Syna Bożego i mesjańskiego posłannictwa, podkreślał, że pragnie wszystkich ludzi pociągnąć do siebie, a przez siebie do Boga Ojca i zbawić każdego człowieka. Jako zapowiedziany przez Proroków Mesjasz głosił o sobie, że nie przyszedł znieść Starego Testamentu, ale go uzupełnić. Głosił też, iż wypełnił się czas oczekiwania i nadeszło Królestwo Boże, obiecane od wieków w Piśmie.
Wyraźnie jednak odciął się od mesjanizmu politycznego, choć tworzył, jako kontynuację starotestamentowego Ludu wybranego, nową wspólnotę wierzących, nowy Lud Boży, którego najsilniejszą spójnią uczynił przykazanie miłości Boga i bliźniego.
Naturę swej wspólnoty, Kościoła, ukazał Chrystus w szeregu obrazów biblijnych, wziętych z życia pasterskiego, z uprawy roli, z budownictwa i życia rodzinnego. Miały one oparcie w księgach prorockich Starego Testamentu i były przez chrześcijan zawsze uznawane za symbole Kościoła. W przypowieści o ziarnie gorczycznym nakreślił Chrystus obraz historycznego rozwoju Kościoła, z małego ziarenka do drzewa o rozłożystych gałęziach.
Apostołów obdarzył kapłaństwem Nowego Testamentu, polecając im na Jego pamiątkę spełniać dziękczynienie, Euharystię, przez łamanie i spożywanie chleba, o którym powiedział, że jest Jego Ciałem, oraz przez picie kielicha Jego Krwi. Ustanowił ich także nauczycielami wszystkich narodów i szafarzami sakramentów, szczególnie chrztu. Uczynił nadto Piotra Skałą, na której zbudował swój Kościół, i nadał mu uprawnienia, nazwane władzą kluczy Królestwa Niebieskiego. Podczas Ostatniej Wieczerzy modlił się o jedność widzialnego Ludu Bożego, a fundamentem tej jedności, przede wszystkim w dziedzinie wiary, ustanowił prymat Piotrowy. Jako istotne zadanie Ludu Bożego określił misje, ewangelizację wszystkich narodów po krańce ziemi i aż do końca świata.
Męką i śmiercią dopełnił dzieła Odkupienia, jak zapowiadał Apostołom. Na podstawie Ewangelii według św. Jana obliczono, że umarł na krzyżu dnia 14 miesiąca Nizan 30 roku. W naszej rachubie czasu był to dzień 7 kwietnia.
Chrystus trzeciego dnia zmartwychwstał. Ten fakt szczególnie podkreślali Apostołowie, a Paweł głosił, że jeżeli zaś Jezus nie zmartwychwstał, to bezsensowne jest nasze nauczanie i bezsensowna wasza wiara(I Kor 15, 14). Po zmartwychwstaniu ukazywał się Chrystus Apostołom i wybranym uczniom, którzy nabrali pewności, że widzą Go realnie, i przyjmowali Jego ostatnie pouczenia. Na moment wniebowstąpienia zebrali się na Górze Oliwnej, a potem oczekiwali w Wieczerniku na zapowiedzianego Ducha Świętego.
Teologowie uznają, że organizowany stopniowo Kościół narodził się na Kalwarii, podczas Krzyżowej Ofiary, która była spełnieniem Chrystusowego Odkupienia. Historycy, przyjmując to teologiczne spojrzenie na dzień narodzin Kościoła, wskazują na Zesłanie Ducha Świętego w Pięćdziesiątnicę jako na inaugurację Kościoła i początek jego historii.
Chrystus w źródłach historycznych
Życie i naukę Jezusa Chrystusa przekazywano od Pięćdziesiątnicy w ustnej proklamacji zbawczego Orędzia Boga. Z czasem spisano ją w księgach, uznawanych za święte i natchnione, a nazwanych Pismem świętym Nowego Testamentu. Chronologicznie najwcześniej, w latach 50-51, powstały Listy św. Pawła do Tessaloniczan. Jako pierwsza z Ewangelii została spisana najprawdopodobniej Ewangelia według św. Marka. Najpóźniejsze są pisma Janowe: trzy Listy św. Jana, Ewangelia i Apokalipsa, ta ostatnia zredagowana chyba nie wcześniej jak ok. 100 roku.
Księgi Nowego Testamentu są wyznaniem wiary pierwszych chrześcijan, ale też świadectwem o ich wierze i życiu. W swych zamierzeniach nie były opracowaniami biografii Chrystusa, ani historii pierwotnego Kościoła. Stanowią jednak wiarygodne źródło do ustalenia wielu historycznych wydarzeń. Wyznaniowy charakter tych ksiąg nie przekreśla uznanej po wielu dyskusjach ich wartości jako najobszerniejszego źródła do życia i działalności Jezusa Chrystusa.
O istnieniu historycznego Chrystusa świadczą także pozachrześcijańskie źródła, ale nieliczne, bo Jego działalność w Galilei i Judei oraz śmierć w samotności na krzyżu nie były wydarzeniami politycznymi. Nie zainteresowały więc, niewielu zresztą wówczas piszących, kronikarzy żydowskich czy rzymskich.
Józef Flawiusz, zromanizowany historyk żydowski, daje w dziele Starożytności żydowskie wiarygodne przekazy o osobie Jezusa Chrystusa. W jednym z nich pisze: W owym czasie pojawił się Jezus, człowiek mądry, jeśli w ogóle należy nazwać go człowiekiem; dokonywał bowiem rzeczy niezwykłych, był nauczycielem ludzi, którzy radośnie garną się da prawdy, i zarówno wielu Judejczyków, jak i wielu Greków pociągnął za sobą. On był Chrystusem. Na podstawie oskarżenia wniesionego przez najznakomitszych u nas mężów, Piłat skazał go na ukrzyżowanie, ale jego dawni przyjaciele nie przestali go miłować; bo trzeciego dnia ukazał im się znowu żywy, tak jak przepowiadali boscy prorocy, którzy też głosili bardzo wiele innych zdumiewających zapowiedzi o jego osobie. Jeszcze dziś istnieje społeczność, która od jego miana otrzymała nazwę chrześcijan (18, 3, 3). Tekst ten wydaje się krytykom zbyt pozytywny, dlatego opowiadają się za jego przynajmniej częściową interpolacją chrześcijańską. Warto wszakże zauważyć, że sama interpolacja, jeżeli rzeczywiście jej dokonano, stanowi pewien dowód na historyczne istnienie Chrystusa.
Nie byłoby bowiem sensu mówić o Nim, gdyby nie istniał.
Dwaj historycy rzymscy, Tacyt (55-120) i Swetoniusz (65-135), wspominają Chrystusa zupełnie fragmentarycznie, bo w łączności z swoimi relacjami o innych wydarzeniach, pierwszy, gdy opisuje pożar Rzymu i zrzucenie przez cesarza Nerona winy za to na chrześcijan, drugi, gdy podaje wiadomość o wypędzeniu przez cesarza Klaudiusza Żydów z Rzymu. Krótkie wzmianki obu autorów dowodzą, że w Rzymie wiedziano o istnieniu Chrystusa i związku Jego osoby, jako założyciela, z chrześcijanami.

Zstąpienie Ducha Świętego

Zapowiedziane przez Chrystusa, dokonało się w uroczyste Święto żydowskie, zwane Pięćdziesiątnicą, gdy Apostołowie wraz z Maryją, jej krewnymi oraz niektórymi uczniami i pobożnymi niewiastami, trwali w Wieczerniku na modlitwie. Kolegium Dwunastu, pomniejszone zdradą i tragiczną śmiercią Judasza, uzupełniło się wyborem Macieja. Podkreślono wtedy, że Apostołem może być ten, kto od chrztu Janowego do wniebowstąpienia trwał przy Chrystusie, by dawać świadectwo o Jego zmartwychwstaniu. Apostołowie, ubogaceni darami Ducha Świętego, zwłaszcza charyzmatem języków i darem męstwa, wystąpili odważnie z nauką o Jezusie Chrystusie, ukrzyżowanym i zmartwychwstałym, wobec tłumu ludzi, zgromadzonego przed Wieczernikiem. W imieniu; Dwunastu przemówił Piotr. W katechezie nawiązał do aktualnego wydarzenia, zstąpienia Ducha Świętego wśród gwałtownego szumu, wyjaśniając je słowami proroka Joela, a następnie proklamował wyraźnie, że Bóg uczynił Jezusa Panem i Mesjaszem, zaświadczając Jego posłannictwo cudami, zmartwychwstaniem i wypełnieniem proroctwa Dawida. Gdy słuchacze pytali, co mają czynić, Piotr uczył o konieczności nawrócenia. Według niego, powinni zrozumieć, że Żydzi pobłądzili, przybijając Jezusa rękami bezbożnych do krzyża. Powinni następnie przyjąć chrzest w imię Jezusa na odpuszczenie grzechów, wtedy także i oni otrzymają Ducha Świętego w darze. Rezultatem Piotrowej katechezy było nawrócenie i chrzest trzech tysięcy ludzi, którzy w ten sposób przyłączyli się do istniejącej już wspólnoty wyznawców Chrystusa.
Wydarzenie to zawiera wszystkie istotne elementy struktury Kościoła: działanie Kolegium Apostolskiego z Piotrem na czele, udzielanie wskazań, naukę chrześcijańską, sprawowanie sakramentu chrztu i Ducha Świętego, wspólnotę wierzących w Chrystusa.
Słuchający Piętrowej katechezy byli nie tylko mieszkańcami Jerozolimy, ale różnych krajów i narodów.
Dzieje Apostolskie wymieniają ich, poczynając od Fartów, Medów i Elamitów, przez mieszkańców Mezopotamii, Kapadocji, Pontu, Azji Mniejszej, Judei, Frygii, Pamfilii, Egiptu i części Libii, aż do przybyszów z Rzymu, Kreteńczyków i Arabów. Jako osobną grupę podają Żydów i prozelitów. Byli to słuchający katechezy, nie wiadomo jednak, czy oni wszyscy znaleźli się wśród trzech tysięcy nawróconych. Należy przyjąć, że choć nie wszyscy się nawrócili, to zanieśli do swoich krajów wieść o wydarzeniach jerozolimskich.
Ochrzczeni zaś, po powrocie z Jerozolimy, dali w swoich rodzinnych miastach początek Kościołom lokalnym.
W wygłoszonej katechezie Piotr zwrócił się przede wszystkim do Judejczyków, przemawiając ich językiem religijnym. Podkreślał więc, że Jezus był Panem, czyli Bogiem, i Mesjaszem. Chrześcijaństwo rozwinęło się też najpierw w świecie religii i kultury żydowskiej.

Żydowska religia i kultura

Jerozolimę i Palestynę zamieszkiwała tylko część Żydów, większość zaś była rozproszona po całym świecie, nosząc nazwę Diaspory. Naród żydowski uległ przez to znacznemu zróżnicowaniu kulturalnemu i politycznemu, a nawet religijnemu, choć wyznawał tę samą wiarę w jednego Boga, Jahwe, i należał do jednego kręgu kulturalnego.
Żydzi palestyńscy, w liczbie jednego miliona, żyli w politycznej zależności od Rzymian, których namiestnik (prokurator) zarządzał bezpośrednio Judea, z rezydencją w Cezarei. Sprawował on władzę polityczną i administracyjną, a podlegał od 6 r. po Chr. legatowi w Syrii. Obok niego, jako wewnętrzna władza narodu, zwłaszcza w sprawach religijnych, istniał w Jerozolimie Sanhedryn, który działał pod przewodnictwem arcykapłana. Kreowani przez Rzymian arcykapłani byli w latach 6-62 po Chr. zawsze z rodu Seta i tworzyli własną grupę, inną niż Sanhedryn. W omawianym okresie urzędującym arcykapłanem był Kajfasz, a głową rodu jego teść Annasz, arcykapłan z lat 6-15 po Chr., jeden z najbardziej wpływowych ludzi w Jerozolimie.
Żydzi łączyli z monoteizmem świadomość całkowitego związania z Jahwe swojego losu jako naród.
Uważali się za wybranych przez Jahwe do pełnienia specjalnej roli wśród narodów świata. Dopełnieniem ich posłannictwa miał stać się wyjątkowy i jedyny w swoim rodzaju Pomazaniec Boży, Mesjasz. Oczekiwanie na niego, wielokroć zapowiadanego w Starym Testamencie w sensie religijnym, nabrało już w okresie niewoli babilońskiej (586-538 przed Chr.) cech mesjanizmu politycznego. Było to oczekiwanie na zwycięzcę nad wrogami narodu, które spotęgowało się w okresie panowania rzymskiego w Judei. Nienawiść do Rzymian zwiększała się przez stacjonowanie kohorty ich wojska w Jerozolimie i ściąganie podatków.
Mesjanizm polityczny oraz obawa Sanhedrynu, że utraci władzę i wpływ na naród, stanowiły największą przeszkodę w szerzeniu chrześcijaństwa w Palestynie i zagrożenie dla tamtejszego Kościoła.
Nie mniejszą przeszkodą był: priorytet Prawa mojżeszowego przed religijnością i moralnością. Wierność Prawu i jego amplifikacjom, ustalanym przez uczonych w Piśmie, stała się naczelnym kryterium przynależności do Jahwe i Jego ludu wybranego. Mesjanizm polityczny i Prawo uznawali Żydzi ,za najbardziej istotne elementy swej narodowej tożsamości. Powszechnie więc przyjmowano wielkie znaczenie Prawo, a jednak stopień jego zachowywania był źródłem podziału narodu żydowskiego na różne grupy i kierunki.

Chasydzi (hebr. chasid, pobożny) byli ruchem religijnym z okresu Machabe jakiego (II wiek przed Chr.). Żądali posłuszeństwa Prawu z gotowością na śmierć za nie.

Saduceusze, noszący imię prawdopodobnie wybitnego arcykapłana Sadoka z czasów Salomona, skupiali ludzi z przedniejszych rodów i przywódców stanu kapłańskiego. Odsuwając się całkowicie od chasydyzmu, ulegli swoistemu racjonalizmowi: odrzucenie istnienia aniołów i duchów oraz wiary w zmartwychwstanie ciał, lekceważenie mesjanizmu politycznego i oportunizm wobec władzy rzymskiej. Zdobyli dzięki temu znaczne wpływy polityczne.

Eseńczycy, nazwani tak od aramajskiego hasajja (pobożny, gorliwy) stanowili radykalny odłam chasydów i byli sektą religii mojżeszowej. W historii znano ich ogólnikowo z informacji Pliniusza i Józefa Flawiusza, lecz dopiero dzięki wykopaliskom (1947) w Hirbet Qumran, na zachód od Morza Martwego, szczegółowo poznano, że tworzyli zorganizowane grupy, odłączone od oficjalnej religii. Jedną z tych grup, wspólnotę z Qumran, założył i kierował nią, imiennie nie określony, nauczyciel sprawiedliwości, który dał nowe wyjaśnienie Prawa i ustalił zasady służenia Bogu we wspólnocie (na wzór zakonny). Do tej społeczności przyjmowano po okresie próby. Wymagano zachowania bezżenności, prowadzono życie wspólne, stosowano częste obmycia rytualne, oczekiwano nadejścia czasu ostatecznego, w którym dokona się decydująca walka synów światłości i dzieci ciemności.
Nie można wykluczyć, że niektórzy eseńczycy znaleźli się wśród pierwszych chrześcijan, ale okazało się bezpodstawne łączenie z nimi Jana Chrzciciela i Pana Jezusa, podobnie jak szukanie w eseniźmie genezy chrześcijaństwa.

Faryzeusze (hebr. peruszim, odłączeni, separatyści), wyłonili się z liberalnego kierunku w chasydyźmie, choć i oni głosili zasadę kształtowania życia ściśle według Prawa. W jego wyjaśnianiu powoływali się na tradycję ojców, w świetle której określali normy postępowania w każdej sytuacji życiowej. Uprawiali więc kazuistykę, a swoje amplifikacje Prawa podawali długo w ustnym nauczaniu i dopiero później, po omawianym okresie, spisali je w Misznie i Talmudzie. Za wierność Prawu mieli u ludzi wielkie poważanie, byli też sami przekonani o swej wybitnej pobożności i znajomości prawa. Chętnie przyjmowali tytuł rabbi (mój nauczycielu), zajmowali pierwsze miejsca w synagogach, patrzyli z lekceważeniem na lud, bo mało wiedział o Prawie, pilnowali podziału na czystych i nieczystych, zaliczając do drugiej grupy wszystkich nieobrzezanych. Mieli niewątpliwe zasługi w zachowaniu religijnej i kulturalnej odrębności swojego narodu, otoczonego zewsząd politeizmem i kulturą helleńską.
Faryzeusze, wielokrotnie potępiani przez Chrystusa za religijny rytualizm, w małej liczbie przyjęli chrześcijaństwo, natomiast odegrali decydującą rolą w prześladowaniu Kościoła po śmierci diakona Szczepana. Lud żydowski był na ogół wierny Prawu i tradycji ojców, ale bez fanatyzmu faryzeuszów. Wyróżniały się w nim głęboko religijne jednostki, za których reprezentantów można uważać biblijne postacie starca Symeona i prorokini Anny. Z tego ludu wielkie rzesze chodziły za Chrystusem. Z niego też pochodziła większość chrześcijan w Kościele lokalnym palestyńskim.

Galilejczycy, poddani tetrarchy Heroda Antypasa (4 rok przed Chr. - 39 po Chr.), byli lekceważeni przez Judejczyków ze względu na zmieszanie się z napływową ludnością nieżydowską. Rzeczywiście nie przywiązywali oni nadmiernego znaczenia do zachowania Prawa i podania starszych, chętnie też szli za Chrystusem, który w Galilei rozwinął szeroką działalność, Galilejczykami byli niektórzy Apostołowie, ale Galilejczykami zwano też odłam zelotów (gorliwców), którym dał początek (6 po Chr.) Juda Galilejczyk, gdy wzniecił bunt przeciw Rzymianom z powodu zarządzonego spisu ludności. Zwalczał swoich współwyznawców za to, że podporządkowując się cesarskim zarządzeniom, godzili się mieć za władców śmiertelnych panów, zamiast jednego Boga. Uczony rabbi Gamaliel, podczas przesłuchiwań Piotra i Jana przed Sanhedrynem, porównał ruch wokół Jezusa do ruchu wokół Judy Galilejczyka. Pierwszym chrześcijanom w Jerozolimie nadawano nieraz pogardliwą nazwę Galilejczycy.

Herodianie mylnie przez pewien czas zaliczani do sekt religii mojżeszowej, byli faktycznie ugrupowaniem politycznym, powstałym wokół Heroda Wielkiego i jego dynastii. Na sprawy religijne spoglądali przez pryzmat politycznych celów, nie okazywali też większego zrozumienia, a nawet zainteresowania dla chrześcijaństwa.

Diaspora(grec. diaspora, rozproszenie) oznaczała rozproszony naród żydowski w różnych krajach Azji, Afryki, Europy i liczyła sześciokrotnie więcej Żydów, niż było ich w Palestynie. Zamieszkiwali głównie w wielkich ośrodkach handlowych i kulturalnych, jak Antiochia i Rzym, szczególnie zaś w Aleksandrii, w której zajmowali dwie dzielnice na pięć w całym mieście.
Żydzi w diasporze cieszyli się szeregiem przywilejów, zwłaszcza autonomią religijną i administracyjną.
Osobny przełożony zarządzał synagogą, która w każdym mieście była miejscem zebrań, czytania Pisma świętego i modlitwy. Rada starszych z archontem na czele zajmowała się sprawami cywilnymi gminy żydowskiej. Życie tej wspólnoty wśród pogan kształtowała religia i prawo mojżeszowe oraz własna kultura.
Posługiwano się wszakże językiem greckim (koine), używając go nawet w nabożeństwach synagogalnych. Z językiem greckim wciskały się do życia diaspory wpływy kulturalne helleńskie, z tego względu patrzano w Jerozolimie niechętnie na hellenizujących Żydów z diaspory. Pod wpływami kultury helleńskiej znalazła się przede wszystkim diaspora aleksandryjska, w której żydowski uczony Filon (zm. ok. 40) starał się uwzględnić grecki kierunek filozoficzny i stosować jego terminologię w swoim systemie. Żydzi z diaspory byli jednak wierni swej religijnej i kulturalnej więzi z Jerozolimą. Płacili roczny podatek na świątynię jerozolimską, a pragnieniem każdego z nich było odbyć pielgrzymkę do świętego miasta ojców i przeżyć w nim choćby raz Paschę z współbraćmi.
Żydzi w diasporze, pogardzani często przez pogan, trwali przy swojej wierze w jednego Boga, co więcej, starali się pozyskać ich do wiary w Jahwe.

Prozelitami zwano pogan przyjmujących judaizm. Jeżeli wyznając wiarę w Jahwe, poddali się obrzezaniu i zachowywali prawo mojżeszowe, byli prozelitami Sprawiedliwości, w odróżnieniu od prozelitów Bramy, zwanych także bojącymi się Boga, którzy wyznawali tylko monoteizm żydowski.
Diaspora, przez swoje związki z kulturą helleńską była bardziej podatna na misję chrześcijańską, niż Judejczycy.
Ułatwiała ją także wśród pogan przez prozelityzm, głoszenie monoteizmu i propagowanie Dekalogu oraz posiadanie ksiąg Starego Testamentuw greckim tłumaczeniu Septuaginta). Nie obeszło się jednak bez walki o dusze między Synagogą a Kościołem, nie mówiąc już o zwalczaniu się z powodu różnic doktrynalnych.

Kościół jerozolimski

Liczba nowych wyznawców Chrystusa w Jerozolimie wzrastała szybko. Do trzech tysięcy nawróconych w dniu Zesłania Ducha -Świętego doszli nowi, gdy Piotr przed bramą świątyni uzdrowił chromego i wygłosił katechezę do tłumu, przyciągniętego cudem. Liczba samych mężczyzn, którzy uwierzyli, sięgała wówczas; pięciu tysięcy, a Pan codziennie dołączał do nich, tych, którzy mieli być zbawieni (Dz. Ap. 2,47).
Określeniem tej wspólnoty jerozolimskiej stała się grecka nazwa ekklesia, (Kościół), czyli zwołane przez Boga zgromadzenie. Stosując potem nazwę ekklesia do każdej Chrystusowej wspólnoty lokalnej (Kościół lokalny), posiadano świadomość, że te wszystkie wspólnoty tworzą jedność, także zwaną ekklesia (Kościół powszechny). Nazwa chrześcijanie powstała później (ok. 43) w Antiochii. Do tego czasu wyznawcy Chrystusa używali w odniesieniu do siebie określeń bracia, uczniowie, wierzący. Żydzi zaś zwali ich Nazarejczykami, Galilejczykami, Ebionitami (hebr. ebionim, ubodzy), w czym wyrażało się przekonanie, że chrześcijanie są tylko odłamem lub sektą judaizmu.
Chrześcijanie w Jerozolimie pochodzili z Żydów miejscowych i Żydów z diaspory, którzy czasowo lub na stałe mieszkali w tym mieście, oraz z prezentów. Zdaje się, że udzielenie chrztu poganinowi Korneliuszowi z Cezarei i jego całemu domowi stanowiło wyjątek przez dłuższy czas w praktyce Kościoła jerozolimskiego.
Życie religijne Kościoła jerozolimskiego kształtowała nauka i przykład Apostołów. Uczęszczano nadal do świątyni, w której tworzono własną grupę modlitewną, gromadząc się w portyku Salomona. Zbierano się także codziennie w domach prywatnych na łamanie chleba (sprawowanie Eucharystii) i na wspólne posiłki. Modlitwa miała charakter dziękczynienia, bo przeżywano z radością neofitów wiarę w Mesjasza, wzmocnioną zdumiewającymi znakami: a gdy się modlili, zadrżała ziemia w miejscu, gdzie się zebrali i napełnieni zostali wszyscy Duchem Świętym i głosili z odwagą słowo Boże (Dz. Ap. 4, 31). O tę odwagę proszono Boga także na zgromadzeniu, które uważało za swój obowiązek wspierać modlitwą wszystkich braci, zwłaszcza Apostołów, nie przestających, mimo zakazu Sanhedrynu, nauczać codziennie w świątyni i domach.
Treścią religijną jerozolimskiego Kościoła była wiara w zmartwychwstałego Jezusa jako prawdziwego Mesjasza i eschatologiczne oczekiwanie na Jego powtórne przyjście (paruzja). Tą wiarą i nadzieją oraz praktykami życia religijnego różnili się chrześcijanie od wyznawców mozaizmu, chociaż uczęszczali jak oni do świątyni jerozolimskiej, dokonywali obrzezania i obmywań oczyszczających, zachowywali szabat.
Życie społeczne Kościoła jerozolimskiego zostało ukształtowane przez entuzjazm wiary i czynną miłość bliźniego. Spotykano się na wspólnych posiłkach, które były wyrazem braterskiej wspólnoty i pomocą dla biednych, wdów i sierot. Wielu sprzedawało swe posiadłości i oddawało pieniądze Apostołom na wspólne cele. Istniała wszakże zasada pełnej dobrowolności. Ananiasz i Safira, gdy złożyli tylko część pieniędzy, ulegli nagłej śmierci, w czym widziano karę Bożą, lecz nie za pozostawienie sobie drugiej części, tylko za usiłowanie oszukania Ducha Świętego, bo twierdzili kłamliwie, że oddają wszystko. Darowane pienądze tworzyły wspólną kasę , z której obdzielano braci stosownie do potrzeb. Zorganizowano stałą opiekę nad wdowami i sierotami, co skłoniło Apostołów do utworzenia kolegium diakonów.
Struktura Kościoła jerozolimskiego opierała się na Kolegium Dwunastu. Apostołowie byli świadkami i nauczycielami życia, śmierci i zmartwychwstania Pana Jezusa, nakładali ręce, udzielając Ducha Świętego, organizowali wspólnotę wyznawców Chrystusa i kierowali nią z wielkim autorytetem, ale bardziej jako pasterze i słudzy niż zwierzchnicy Kościoła, zbudowanego na ich urzędzie. Działalność Piotra, opisana w Dziejach Apostolskich szczegółowiej niż pozostałych Jedenastu, świadczy o jego przodującym stanowisku (prymat) w Kolegium. Tę prymacjalną funkcję Piotra podkreśli później Paweł Apostoł, gdy uda się do Jerozolimy, by go osobiście poznać (Gal 1,18).
Z ustanowienia apostolskiego powstał nowy urząd tzw. Siedmiu. Dano im nazwę diakoni, od funkcji służenia przy stołach podczas wspólnych posiłków. Funkcja ta zrodziła się z wewnętrznej potrzeby Kościoła jerozolimskiego, wzrastającego liczebnie. Zaczęli bowiem wyznawcy Chrystusa, nawróceni Żydzi helleńscy, szemrać na chrześcijan Judejczyków, że przy codziennym wspieraniu ubogich zaniedbują ich wdowy; Apostołowie orzekli wtedy, że nie mogą zaniedbać głoszenia Ewangelii, by oddać się wyłącznie posłudze wobec biednych, ustanowili więc diakonów.
Powołanie diakonów dokonało się przez wybór całej wspólnoty oraz przez modlitwę i nałożenie rąk Apostołów. W zakres ich czynności, oprócz akcji charytatywnej i pomocy przy sprawowaniu Eucharystii, włączono wkrótce głoszenie Ewangelii i udzielanie chrztu. Imiona diakonów wskazują, że sześciu było z pochodzenia Żydami helleńskimi, o jednym zaś z nich powiedziano wprost, że był prozelitą z Antiochii (diakon Mikołaj).

Starsi (gr.presbiteroi) byli trzecią funkcją w Kościele jerozolimskim. Ustanowieni niewątpliwie na wzór starszych w Sanhedrynie i synagogach, byli pomocnikami Apostołów, szczególnie w kierowaniu wspólnotą. Tworzyli kolegium, zwane później prezbiterium, którego przełożonym w Jerozolimie został Jakub.
Posługiwanie charyzmatyczno-profetyczne, spełniane przez tzw. proroków, istniało w Kościele jerozolimskim, oprócz urzędów hierarchiczno-instytucjonalnych. Jeden z proroków, Agabos, pod natchnieniem Ducha Świętego przepowiedział wielki głód, który dotknie całą ziemię, co rzeczywiście miało miejsce za Klaudiusza (Dz. Ap. 11, 27). Funkcji proroków nie ujęto w urząd, gdyż opierała się na osobistych darach od Boga, zwanych charyzmatami, które służyły do wyjaśniania prawd wiary i umacniania w niej, a czasem do przepowiadania przyszłości.
Prześladowanie Kościoła jerozolimskiego zaczęło się od postawienia Apostołów Piotra i Jana przed Sanhedrynem, gdyż kapłani żydowscy i saduceusze byli oburzeni, że nauczają lud o zmartwychwstałym Jezusie. Pierwsze przesłuchanie zakończyło się groźbami. Uwolniono ich ze względu na lud, uznający zawyraźny znak Boży uzdrowienie chromego przez Piotra. Zakazano Apostołom Jedynie nauczania w imięJezusa, na co Piotr odpowiedział: Rozsądźcie, co jest słuszniejsze wobec Boga: was słuchać czy Boga? Nie możemy nie mówić tego, cośmy widzieli i słyszeli (Dz. Ap. 4, 19). Wkrótce nastąpiło powtórne aresztowanie Apostołów i wtrącenie do więzienia skąd zostali uwolnieni w nocy przez anioła Pańskiego, jak zaznaczają Dzieje Apostolskie, i znowu nauczali w świątyni. Dowódca straży świątynnej dokonał uwięzienia po raz trzeci. Od razu rozpoczęto nad nimi sąd Sanhedrynu. Każde uwięzienie było z polecenia arcykapłana i jego rodu, który nie chciał nauczania o Chrystusie, bo nie uznawał mesjanizmu i obawiał się zamieszek w Jerozolimie. Na kolejnym sądzie także arcykapłan oskarżał Apostołów, na co Piotr odpowiedział odważnie, mówiąc o straceniu Jezusa przez Sanhedryn, wskrzeszeniu Go przez Boga oraz o możliwości nawrócenia się Izraela i uzyskaniu odpuszczenia grzechów. Replika Piotra zaczęła się od znamiennego stwierdzenia wobec reprezentanta władzy: Bardziej trzeba słuchać Boga, niż ludzi (Dz. Ap. 5, 29). Straceniu Apostołów przeciwstawił się Gamaliel, członek Sanhedrynu, uczony faryzeusz i biegły w Prawie. Powołując się na przykłady rozproszenia się zwolenników dwóch przywódców rebelii z niedawnej przeszłości posłużył się religijnym argumentem, że sprawa Jezusa sama się rozpadnie, jeżeli jest ludzkim dziełem, a nie potrafi się jej zniszczyć, gdy pochodzi od Boga. Uznano te racje, jedynie ponowiono zakaz przemawiania w imię Jezusa, dla podkreślenia zaś swej władzy ukarano obu Apostołów chłostą, lecz oni byli radośni, że mogli znieść zniewagę dla imienia Pana.
Prześladowanie kolejne dotyczyło nie tylko Apostołów, ale objęło cały Kościół w Jerozolimie, a nawet rozszerzyło się na inne Kościoły lokalne w Palestynie. Zaczęło się (32) od wystąpienia Żydów z jerozolimskiej synagogi Wyzwoleńców, Cyrenejczyków i Aleksandryjczyków przeciw diakonowi Szczepanowi za rzekome bluźnierstwo. Nie mogąc w dyskusji podołać jego religijnym wywodom, podburzyli lud, kapłanów i uczonych w Piśmie, a pojmanego zaprowadzili do Sanhedrynu, przed którym oskarżyli go o bluźnierstwo przeciw świątyni i Prawu, przedstawiając fałszywych świadków. Przemówienie Szczepana nie przekonało oskarżycieli, a jego zarzut, że Żydzi zdradzili i zabili Sprawiedliwego, wywołał ich gwałtowny gniew. Kiedy zaś usłyszeli wyznanie Szczepana, że widzi Jezusa, Syna Człowieczego po prawicy Bożej, zrozumieli to jako równość Jezusa w bóstwie z Jahwe i uznali za największe bluźnierstwo. Dokonali więc samosądu, kamienując Szczepana według prawa o karze dla bluźniercy. Szaweł z Tarsu był świadkiem kamienowania, a potem wziął udział w prześladowaniu Kościoła, rozpętanym po śmierci Szczepana. Uzyskał od arcykapłana upoważnienie do przełożonych synagog w Damaszku, by mógł więzić tamtejszych wyznawców Jezusa i przyprowadzić ich do Jerozolimy na sąd. Doznał jednak nagłego nawrócenia w drodze do Damaszku.
Prześladowanie po śmierci Szczepana spowodowało, że chrześcijanie, poza Apostołami, opuścili Jerozolimę i rozproszyli się po Judei i Samarii, przyczyniając się do nawrócenia tych krajów.
Samaria została nawrócona przede wszystkim dzięki diakonowi Filipowi, który w głoszeniu Ewangelii doszedł aż do Cezarei.
Samarytanie, stanowiąc od kilku wieków mieszaninę miejscowej ludności izraelskiej z kolonistami babilońskimi, wyznawali synkretyzm religijny z zachowaniem monoteizmu. Stali jednak w opozycji do jerozolimskiej teokracji i oddawali Jahwe cześć na górze Garizim, na której stała kiedyś ich świątynia, konkurująca z jerozolimską. Obarczeni pogardą Judejczyków, przyjęli życzliwie prześladowanych chrześcijan z Jerozolimy.
Działalność Filipa przyniosła wiele nawróceń. Według zlecenia Kolegium Dwunastu, Piotr i Jan przybyli potem do Samarii na apostolską wizytację i udzielili nawróconym Ducha Świętego.
Misja chrześcijańska poza Samarią objęła nawet odległe miejsca Palestyny. Kościoły lokalne powstały w miastach Joppa i Lidia.
Szymon, zwany Magiem, ochrzczony przez Filipa, zjawił się u Piotra i pragnął za pieniądze nabyć moc udzielania Ducha Świętego, przez co stałby się biskupem Samarii. Zdemaskowany przez Apostoła, który zagroził mu karą Bożą za chęć kupienia daru Bożego, wyraził skruchę, ale nie przestał uprawiać sztuczek magicznych, podając się za Pierwszą Moc Bożą. Pozyskał wielu uczniów, uprawiających synkretyzm religii chrześcijańskiej i żydowskiej oraz wierzeń wschodnich. Doprowadziło to po 70 r. do rozwoju błędnej nauki, zwanej gnostycyzmem. Od imienia Szymona Maga utworzono w Kościele nazwę symonia na oznaczenie kupowania rzeczy świętych i urzędów kościelnych.
Etiopczyk, prozelita, wysoki urzędnik królowej etiopskiej Kandaki, został także nawrócony przez diakona Filipa. Wracał on z pielgrzymki do Jerozolimy i spotkał Filipa na drodze do Gazy. Chrzest odbył się szybko, po krótkiej katechezie o Jezusie, gdy diakon upewnił się, że Etiopczyk zna Pisma Starego Testamentu i przyjmuje mesjańską godność Jezusa w oparciu o tekst proroka Izajasza. Etiopczyk stał się niewątpliwie głosicielem Ewangelii w swoim kraju, choć informacje źródłowe o chrystianizacji Etiopii dotyczą dopiero IV wieku.
Rozproszenie Apostołów po świecie było wynikiem prześladowania Kościoła jerozolimskiego (43) za Heroda Agrypy. Król wszczął je, gdy z woli cesarza rzymskiego Klaudiusza stał się władcą całej Palestyny. Chciał przypodobać się rodowi arcykapłana Annasza, po wcześniejszym złożeniu jego syna Teofila z urzędu arcykapłańskiego.
Na rozkaz Heroda uwięziono i ścięto najpierw Apostoła Jakuba, zwanego Starszym. Gdy to spodobało się Żydom, kazał ująć Piotra, lecz ten cudownie uszedł z więzienia i udał się według tradycji do Rzymu przez Antiochię.
Pokój Kościołowi jerozolimskiemu przyniosła nagła śmierć Heroda w 44 r. Rozwijał się on teraz pod kierownictwem Jakuba, zwanego Młodszym, który prowadził surowe życie ascetyczne, wiernie zachowywał prawo mojżeszowe i żydowską tradycję, za co zyskał miano Sprawiedliwego. Uznany przez Pawła za filar Kościoła wraz z Piotrem, cieszył się autorytetem nie tylko w Jerozolimie, lecz również w innych Kościołach lokalnych, do których skierował list, włączony do kanonu ksiąg Nowego Testamentu.
Jakub Młodszy stał się sztandarową postacią chrześcijan z żydostwa, Morzy w niczym nie chcieli odejść od tradycji Starego Testamentu, a nawet starali się to narzucić chrześcijanom, nawróconym z pogaństwa. Jakub natomiast wypowiedział się umiarkowanie na ten temat w czasie tzw. soboru apostolskiego. Zginął śmiercią męczeńską, strącony z wierzchołka świątyni i dobity kamieniami podczas kolejnego prześladowania Kościoła jerozolimskiego w 62 r. Prześladowanie rozpoczęto z inicjatywy arcykapłana Ananiasza, gdy Palestyna nie otrzymała jeszcze nowego prokuratora rzymskiego po śmierci Festusa.
Zburzenie Jerozolimy w 70 r. było wynikiem powstania Żydów przeciw rzymskiemu panowaniu. Rozpoczęte cztery lata wcześniej, przekształciło się w krwawą wojnę i stało się katastrofą całego narodu żydowskiego. Powstanie zadało cios również Kościołowi jerozolimskiemu, którego wierni opuścili miasto, zanim zostało oblężone, i schronili się na wschodnim brzegu Jordanu. Większość zamieszkała w miasteczku Pełła, gdzie powstał Kościół lokalny pod kierownictwem biskupa Symeona, krewnego Pana Jezusa.
W Cezarei dokonał Piotr pierwszego chrztu poganina, Korneliusza, ale typ tamtejszego chrześcijanina, związanego silnie z kulturą żydowską, nie sprzyjał chrześcijańskiemu uniwersalizmowi. Opuszczenie Jerozolimy przez Apostołów, a później zniszczenie miasta ułatwiło zrozumienie w Kościele jego uniwersalistycznego charakteru i rozwój chrześcijańskiej misji wśród pogan z kręgu kultury helleńskiej.